Operatie 'Barbarossa'

Op 22 juni 1941 rolde de Duitse oorlogsmachine zonder oorlogsverklaring de Sovjetunie binnen. Ondanks het niet-aanvalsverdrag dat in 1939 met het land was gesloten brandde er een grootschalige strijd los tussen enerzijds Duitsland gesteund door zijn bondgenoten en anderzijds de Sovjetunie.

De verhoudingen tussen beide landen waren voor 22 juni 1941, ondanks het niet-aanvalsverdrag en de onderlinge afspraken voor de uitwisseling van grondstoffen en industriŽle eindprodukten, niet erg hartelijk. Stalin zag de Duitse veroveringszucht in West-Europa met gemengde gevoelens aan. Hitler was bezorgd over de uitbreiding van Sovjet invloedssfeer na de 'toetreding' van de Baltische landen tot de Sovjetunie. Bovendien was de Sovjetunie verwikkeld in een oorlog met Finland dat sterke banden met Duitsland had. In juni 1940 uitte Stalin zijn interesse voor de Roemeende gebieden BessarabiŽ, Boekowina en delen van de Balkan. Verder wilde de Sovjetunie een marinebasis aan de Dardanellen. Allemaal punten die Hitler bezorgd maakten over de positie van Duitsland.

Aan de andere zijde had ook Hitler een aantal zaken ondernomen die de onderlinge relatie niet bepaald versterkte. Om te beginnen had Hitler in 'Mein Kampf' geen geheim gemaakt van zijn afkeer van de Slavische 'Untermenschen'. Bovendien zag Hitler de verovering van 'Lebensraum' (levensruimte) als dť oplossing voor het in zijn ogen grote probleem van een overbevolking in Duitsland. Die 'Lebensraum' lag volgens Hitler in de Sovjetunie en deze mocht omdat, op aarde het recht van het sterkste volk zou gelden, met geweld worden veroverd door de Duitsers. Een ander punt dat de relatie met de Sovjetunie geen goed deed was Hitlers opinie ten opzichte van het communisme. Het communisme moest volgens Hitler worden beschouwd als staatsvijand nummer ťťn. Hitler had echter niet alleen met woorden de woede van Stalin gewekt. Duitsland had tot Stalins woede soldaten naar RoemeniŽ gestuurd om de enorme olievelden tegen een eventuele Sovjet-Russische inval te beschermen. Deze actie was uiteraard een openlijke motie van wantrouwen ten opzichte van de Sovjetunie en zo werd deze ook ervaren.

Men zou op grond van 'Mein Kampf' alleen al kunnen zeggen dat de aanval op de Sovjetunie al heel lang vaststond in Hitler's planning. Het punt was alleen wanneer? Duitsland was in oorlog met Groot-BrittanniŽ en een aanval op de Sovjetunie zou dan tot een tweefrontenoorlog leiden, en daar had Duitsland slechte ervaringen mee (WO1). Aanvankelijk wilde Hitler daarom eerst Groot-BrittanniŽ verslagen hebben voordat de Sovjetunie in beeld kwam. De onderwerping van de Britten liet echter op zich wachten en ook een vredesverdrag behoorde na de aanstelling van Winston Churchill niet meer tot de mogelijkheden. Hitler moest een beslissing nemen. Nadat Molotov (Sovjet-Russische minister van Buitenlandse Zaken) in november 1940 Duitsland had laten weten dat de Sovjetunie ondermeer delen van de Oostzee tot zijn invloedssfeer rekende, hakte Hitler de knoop door.

Al vanaf juli 1940 waren Duitse officieren bezig met de bestudering van de militaire mogelijkheden met betrekking tot een aanval op de Sovjetunie. Na de in Duitse ogen belachelijke eisen van Molotov werden de plannen meer dan serieus. Een inval in de Sovjetunie werd gepland in mei 1941 zodat Duitsland nog enige tijd had om af te rekenen met de Britten. Op 18 december voerde Hitler de 'Weisung Nr. 21' door waarmee de aanval op de Sovjetunie absolute prioriteit kreeg. De aanvalsplannen kregen de codenaam 'Barbarossa' (naar de Duitse kruisvaarder Frederik I Barbarossa, Hitler zag de aanval ook als een kruistocht namelijk tegen de communisten, joden en slaven.)

In de historiografie voeren met betrekking tot de Duitse aanval ruwweg twee hoofdmotieven de boventoon:

1) De verovering van 'Lebensraum' in combinatie met de vernietiging van het communisme en het jodendom.

Hitler had in 1924 tijdens zijn gevangenschap ruim de tijd gehad om zijn gedachten op papier te zetten hetgeen resulteerde in het verschijnen van zijn werk 'Mein Kampf'. In dit werk beschrijft hij uitvoerig zijn verlangen naar meer 'Lebensraum' voor het Duitse volk en zijn haat voor het communisme en het jodendom. Voor wat betreft de 'Lebensraum' schreef Hitler in Mein Kampf:

'...Wij nationaal-socialisten moeten onwrikbaar vasthouden aan onze buitenlands-politieke doelstellingen, namelijk: het Duitse volk het toekomende grondgebied op deze aarde te verzekeren...Landsgrenzen worden door mensen gesteld en door mensen gewijzigd. Het feit dat een volk er in slaagt, buitensporig grondgebied te verwerven, houdt nog geen heilige plicht in dit gebied ten eeuwige dage ook te erkennen. Zoals ook onze voorvaderen de bodem, waar wij nu op leven, niet van de hemel cadeau hebben gekregen, maar hem onder inzet van hun leven moesten bevechten, zo zal ook in de toekomst de grond en daarmee het leven voor ons volk niet door goddelijke genade worden toegewezen, maar alleen door de macht van een zegevierend zwaard...Als wij echter thans in Europa over nieuw grondgebied praten, kunnen wij in de eerste plaats alleen aan Rusland en de aan dit land ondergeschikte randstaten denken...'

2) De verdedigingsoorlog.

Er bestaat echter ook een heel andere opvatting over het antwoord op de vraag waarom Duitsland de Sovjetunie aanviel. Volgens deze opvatting zou Hitler de Sovjet-expansie in Oost-Europa dermate hebben gevreesd dat hij het bevel gaf om met een aanval te voorkomen dat ook de Duitse belangen geschaad zouden worden door de expansie. Deze opvatting wordt de verdedigingsoorlog-these genoemd. Stalin zou volgens de aanhangers van deze benadering, plannen hebben gehad om zelf de oorlog tegen Duitsland te beginnen en dat zou Duitsland ertoe gebracht hebben aan te vallen om de Sovjetunie een slag voor te zijn. De aanhangers van deze these zijn er van overtuigd dat Stalin na de vlucht van Rudolf Hess naar Groot-Brittannië tot het besluit was gekomen om Duitsland aan te vallen. De Sovjet-Russen zouden geloofd hebben dat Hess een bondgenootschap met de Britten tegen de Sovjetunie sloot.

Een ander punt waar op men wees was de dreigende aanval van de Angelsaksen (Groot-BrittaniŽ mogelijk gesteund door de V.S.) vanuit het westen. Voor deze komende strijd zou Hitler niet zonder enorme voorraden grondstoffen kunnen. Om dit probleem om te lossen, dienden de gebreken te worden aangevuld met behulp van veroveringen in Rusland.

De voornaamste aanwijzing voor het verdedigingsoorlogmotief zou echter liggen in het moment dat Hitler besloot tot de aanval op de Sovjetunie. De definitieve orders werden namelijk gegeven nadat Molotov zijn agressieve eisen kenbaar had gemaakt. Duitsland zou zich bedreigd voelen door deze nieuwe eisen. Aangezien het van belang was om de eerste klap uit te kunnen delen, werd besloten als eerste aan te vallen. Het feit dat de planning van de aanval al veel eerder was begonnen, wordt door deze stroming gezien als een preventie politiek. Duitsland diende een plan voor handen te hebben en te kunnen gebruiken wanneer dat nodig zou zijn.

De veronderstelling dat Stalin eveneens offensieve plannen fabriceerde lijkt niet helemaal uit de lucht gegrepen zijn. In de jaren negentig kwamen de eerste aanwijzingen naar buiten die er op leken te wijzen dat Stalin opdracht heeft gegeven tot het opstellen van een aanvalsplan: het zogenaamde Zjoekovplan van 15 mei 1941. Net als hun Duitse collega's besefte de Sovjet-Russische generale staf dat het uitdelen van de eerste klap van groot belang was in een eventuele oorlog.

Operatie 'Barbarossa' mislukt

Zoals gezegd werd de operatie op 22 juni in gang gezet. De aanvankelijk geplande datum, mei 1941, was niet gehaald omdat de Balkancampagne was uitgelopen. De Duitse staf had voor het plan voor de aanval op de Sovjetunie van generaal Marcks gekozen. Het plan bestond uit het inzetten van drie onafhankelijk opererende Heeresgruppen (legergroepen) die elk een eigen doel dienden te bereiken. Heeresgruppe Nord moest Leningrad innemen, Heeresgruppe Mitte diende Smolensk en vervolgens Moskou te veroveren en Heeresgruppe Süd had de verovering van de OekraÔne als doel. De gedachte van de generale staf was dat deze doelen voor de winter wel bereikt zouden zijn. Het Rode Leger zou als een kaartenhuis ineenstorten wanneer de Blitzkrieg het Russische land zou teisteren. Vervolgens was de bedoeling om na de strijd bij de Oeral een Blutwall (verdedigingslinie) op te trekken waardoor Europa voor altijd gevrijwaard zou blijven van aanvallen uit het oosten.

De strijd verliep aanvankelijk erg succesvol voor de Duitsers en hun bondgenoten (Italië, Hongarije, Finland, Slowakije en Roemenië).

De opzet van 'Barbarossa'
De Blitzkrieg overrompelde de in de diepte opgestelde Sovjet-Russische verdedigers. Tot het invallen van de winter bleven de Duitsers dan ook terreinwinst boeken. Daarna herstelde het Rode Leger zich en wist de aanval op Moskou zelfs af te slaan. De Sovjet-Russen bleken in staat in korte tijd honderden nieuwe divisies uit de grond te stampen en kregen daarmee meer en meer vat op het verloop van de strijd. Na de Duitse nederlaag bij Stalingrad (winter 1942-1943) was het gedaan met de Duitse successen aan het oostfront. Het Rode Leger begon met de opmars naar Berlijn en de vernietiging van het Derde Rijk.

Operatie 'Barbarossa' en de Waffen-SS

Aangezien de oorlog voor een deel op ideologische redenen was gebaseerd, was het niet verwonderlijk dat de Waffen-SS een belangrijke rol in de strijd kreeg toebedeeld. De Waffen-SS streed dan ook op alle fronten in het oosten. Alle militairen, maar met name de SS'ers, werden al in hun opleiding vervuild met het idee dat de germaanse soldaat mijlenver verheven was boven zijn slavische of aziatische tegenstander. De Sovjet-Russische volkeren waren volgens de ideologische instructeurs bovendien 'Untermenschen' en dienden een passende behandeling te ondergaan. Het was dan ook niet verwonderlijk dat de Duitse strijdkrachten inclusief de Waffen-SS als beesten tekeer gingen aan het oostfront. Bepaalde eenheden zoals de 3.SS Panzer Division 'Totenkopf' en maakten zich schuldig aan alle denkbare oorlogsmisdaden. Daarbij dient wel te worden opgemerkt dat ook zeer veel eenheden van het Rode Leger zich menigmaal van een duistere kant lieten zien.

Bronnen: (zie literatuur voor volledige titels) De Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog; Werth, Russia at war ; Nolte, Der Europšische BŁrgerkrieg; Pierik, Hitlers Lebensraum; Shirer, The rise and fall of the third reich; Leach, German strategy against Russia (1939-1941); Ten Kate, De Duitse aanval op de Sovjet-Unie; Hillgruber, Hitlers Strategie; Seaton, Der Russisch-Deutsche Krieg.



  Tekst: EM © 2000 - 2009 vragen en/of opmerkingen: mail
  The symbols on this site serve no political or ideological purpose. The author has no intention to promote any political or ideological ideas.