Anton Adriaan Mussert

Anton Adriaan Mussert werd op 11 mei 1894 te Werkendam (Noord-Brabant) geboren. In 1918 werd hij ingenieur bij Rijkswaterstaat. Twee jaar later bekleedde hij de functie ingenieur bij de Provinciale Waterstaat Utrecht. Al vroeg had hij interesse voor nationale en internationale politieke vraagstukken. Zo was hij een vurig tegenstander van het Verdrag van Versailles (het verdrag tussen de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog en Duitsland). Musserts betrokkenheid bij de politiek uitte zich voor het eerst in de praktijk toen hij het Nationaal Comitť van Actie oprichtte en met succes strijd voerde tegen het Belgisch Verdrag (waterbouwkundige overeenkomst uit 1925 tussen Nederland en BelgiŽ m.b.t. de kanalen). Nederland zou zich, volgens Mussert, bij het sluiten van het verdrag hebben laten leiden door angst voortkomend uit het verdrag van Versailles. Mede onder invloed van de door het Comitť gevoerde campagne, werd het Belgisch Verdrag in maart 1927 door de Eerste Kamer verworpen, minister van Buitenlandse Zaken van Karnebeek moest opstappen. Na deze succesvolle activiteiten werd Mussert eveneens lid van de Dietsche Bond die een Groot-Nederland nastreefde. Dit idealisme uitte zich ondermeer in de steun aan het Vlaamse activisme.

Begin jaren dertig kwam Mussert in contact met Cornelis van Geelkerken met wie hij in 1931 een politieke beweging oprichtte: de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB). Beiden waren van mening dat de tijd was aangebroken om op te treden tegen 'de geest van slapheid' die over de Nederlandse parlementaire democratie zou hangen. Zo was de heropening van het debat inzake het Belgisch Verdrag in 1929 voor Mussert een bewijs dat het politieke stelsel te weinig de nationale belangen beschermde en dus niet deugde.

Mussert, die als Leider der NSB werd aangesteld, was een groot bewonderaar van de Italiaanse fascistische leider Benito Mussolini en nam vele punten uit diens politiek over. Mussert deelde met de Duce de afkeer van de democratie en gelijkheid. Een machtige overheid die het Nederlandse volk in de juiste richting diende te sturen dat was in Musserts ogen, wat Nederland nodig had. Naast Mussolini ontleende hij ook veel partijpunten aan Adolf Hitler. Diens NSDAP-programma, dat ook weer op veel punten was afgeleid van Mussolini's politiek, werd door de NSB voor een deel overgenomen.

Hiernaast zie je een speldje van Mussert's NSB.

NSB speld
Er waren echter ook verschillen. Het NSB programma liet een aantal zeer belangrijke paragrafen weg die nu juist de kern van het nazisme vormde. De rassenleer, het extreem doorgevoerde leiderschap en het antisemitisme werden door de NSB aanvankelijk ter zijde gelegd. Een ander essentieel verschil met Hitlers NSDAP was het streven naar een 'Groot-Nederland' oftewel 'Dietschland', waarbij alle Nederlandstalige gebieden dienden te worden verenigd in ťťn rijk. Hitlers droom was een Groot-Germaans rijk onder Duitse leiding, iets van een geheel andere orde.

Met het aangepaste politieke programma wist de NSB al snel een aanhang aan zich te binden. Mussert boekte tijdens de verkiezingen van 1935 zijn eerste electorale succes. Voor sommigen bleek de koers die Mussert en Van Geelkerken hadden uitgestippeld echter niet radicaal genoeg. In hetzelfde jaar kwamen er binnen de beweging radicale elementen naar voren. Deze 'volksen', die wel aanhangers waren van de rassenleer en zeer pro-Duits georriŽnteerd waren, zouden de komende jaren binnen de NSB een radicaliseringsproces op gang brengen.

De NSB werd steeds antisemitischer en zocht steeds meer steun bij Duitse nationaal-socialisten. Tot grote onvrede van Mussert kon hij het proces niet stopzetten. Uiteindelijk stimuleerde hij de radicalisering zelfs ten dele. De NSB zou hierdoor meer en meer opschuiven richting de NSDAP en op basis daarvan hoopte de NSB-Leider aan de macht te kunnen komen wanneer de Duitsland Nederland zou bezetten.

Toen de Duitsers in mei 1940 daadwerkelijk Nederland binnenvielen en bezetten, bleken zij weinig belangstelling te hebben voor de NSB-Leider. De bezetter vond de NSB lang niet radicaal genoeg en werkte aanvankelijk liever samen met individuen met een zekere macht en potentie zoals bijvoorbeeld Rost van Tonningen. Mussert besloot dan ook zijn goede wil te tonen door openlijk zijn bereidheid tot samenwerking uit te spreken tijdens de beruchte 'Hagespraak der bevrijding' op 22-06-1940. In werkelijkheid wantrouwde hij de bezetter en met name de groot-germaanse SS.

In een ontmoeting met Gottlob Berger, Chef van het SS-Hauptamt, op 09-06-1940 had deze hem duidelijk gemaakt hoe de toekomst van Nederland er onder Duitse bezetting uit zou gaan zien. Tot de grote schrik van Mussert deelde Berger mede dat Nederland een deel van het groot-germaanse rijk zou worden en dat van enige vorm van zelfstandigheid geen sprake zou zijn. Daarnaast legde hij Mussert een bevel van Hitler op tafel waarin de oprichting van de SS-Standarte "Westland" was vastgelegd. Dit Infanterie-Regiment van de SS-Division "Wiking" zou gaan bestaan uit Nederlanders en Vlamingen. Verder diende er op bevel van de FŁhrer in Nederland een Allgemeine SS te worden opgericht. Mussert was diep geschokt: Nederland een onderdeel van een groot-germaans rijk en Nederlanders in de machtswellustige SS, dat nooit!

Mussert weigerde aanvankelijk dan ook zijn medewerking aan beide plannen, maar ging eind 1940 toch door de knieŽn. In ruil voor een bezoek aan Hitler ging Mussert akkoord met de oprichting van de Nederlandsche SS onder leiding van Feldmeijer en legde hij zijn bezwaren m.b.t. de toetreding van Nederlanders in Standarte "Westland" neer. Mussert kon de gunst van de bezetter winnen ten koste van Rost van Tonningen. Hij was er vast van overtuigd dat zijn bezoek aan Hitler de zaken ten gunste van Nederland zou doen keren.

Het bezoek aan de FŁhrer leverde weinig op voor Mussert. Hitler had geen boodschap aan zijn ideŽen. De Nederlandsche SS werd op 11-09-1940 gewoon opgericht en nog wel als onderdeel van de NSB. Begin 1941 riep Mussert zijn leden op om dienst te nemen bij het Regiment "Westland". Na de aanval op de Sovjetunie 22-06-1941 spande Mussert zich in voor de oprichting van een Nederlandse strijdformatie, echter wel nadat de concurrentie, Meijer's Nationaal Front, was afgehaakt. De bezetter wekte de schijn dat de eenheid een geheel Nederlands karakter zou krijgen en geleid zou worden door Nederlandse officieren. Het Vrijwilligerslegioen bleek na verloop van tijd in de praktijk echter een eenheid van de Waffen-SS te zijn. Mussert was hierover zeer ontstemd, maar legde zijn medewerking niet neer. Door zoveel mogelijk NSB'ers te laten dienst nemen bij het Legioen hoopte hij toch een zeker Nederlands karakter tot stand te brengen. Alhoewel inderdaad veel NSB'ers in het legioen terecht kwamen, mislukte Mussert's plan.

Mussert (schrijvende) op bezoek bij de 'Nederlandse' SS-Standarte "Westland"
Eind 1941 legde Mussert een persoonlijke eed van trouw aan Hitler als Germaans fŁhrer af. Hij hoopte hiermee te voorkomen dat 'zijn' Nederlandsche SS dit niet hoefde te doen. Opnieuw had Mussert verkeerd gegokt, in mei 1942 werd ook de Nederlandsche SS beŽdigd. Vanaf dat moment was Mussert's rol met betrekking tot de Nederlandse vrijwilligers voor de SS uitgespeeld. Eind 1942 leek het er nog even op dat een NSB-regering nabij was, maar ook dit plan vond geen doorgang. Wel werd de NSB-Leider door de Duitsers erkend als 'Leider van het Nederlandse volk'. In 1943 haalde een wanhopige Mussert enkele malen fel uit naar de SS, opnieuw zonder resultaat de bezetter noch de SS had belangstelling voor wat, de inmiddels tot de inhoudsloze functie van 'Leider van het Nederlandse volk' benoemde, Mussert te zeggen had.

Mussert overschatte zijn rol voortdurend en maakte steeds de fout er van uit te gaan dat de Duitse autoriteiten het beste met de NSB en Nederland voor zou hebben. De bezetter en vooral de SS walgden in alle opzichten van zijn politiek en zijn persoon. De samenwerking met hem leek enkel en alleen tot stand gekomen omdat hij uiteindelijk de enige geschikte persoon bleek waarmee samengewerkt kon worden. Toch was Mussert niet alleen de man die voortdurend miscalculeerde en concessie na concessie deed. Mussert was de Leider van de beweging die uiteindelijk de belangrijkste nationaal-socialistische partij werd. Waar andere bewegingen door onderlinge twisten, wanbeleid en andere oorzaken uiteen waren gevallen, had Mussert de NSB fors uitgebreid en laten bestaan tot de bevrijding in 1945. De NSB werd de belangrijkste politieke partner van de Duitse bezetter en alle andere partijen werden verboden. Al met al was Mussert in zijn soort zeker geen groot politicus, maar een volstrekt onkundig persoon was hij ook zeker niet.

Na de oorlog: op 07-05-1946 werd Mussert, als hťt symbool van de Nederlandse collaboratie, na een kort proces gefusilleerd.

Bronnen: (zie literatuur voor volledige titels) Havenaar, Anton Adriaan Mussert; Meyers, Mussert een politiek leven; NIOD, Het proces Mussert; Havenaar, de NSB; Van der Zee, Voor FŁhrer, volk en vaderland; De Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog; De Jonge, Het Nationaal-Socialisme in Nederland; In 't Veld, De SS en Nederland; Storm SS ; Volk en Vaderland



  Tekst: EM © 2000 - 2009 vragen en/of opmerkingen: mail
  The symbols on this site serve no political or ideological purpose. The author has no intention to promote any political or ideological ideas.